Cuộc gọi 200 triệu đô la Hồng Kông
Tháng 1 năm 2024, một nhân viên của hãng kỹ thuật Arup tại Hồng Kông dự một cuộc họp video. Trên màn hình là giám đốc tài chính và vài đồng nghiệp quen mặt. Theo yêu cầu trong cuộc họp, người này thực hiện 15 lần chuyển khoản tới 5 tài khoản, tổng cộng 200 triệu đô la Hồng Kông.
Giám đốc tài chính và các đồng nghiệp trên màn hình đều là hình giả. Arup về sau xác nhận “giọng nói và hình ảnh giả đã được sử dụng”.
Người ta hay kể chuyện này để dọa nhau. Nhưng nó gợi ra một câu hỏi thiết thực hơn: khi mắt và tai không còn đủ tin, ta dựa vào đâu?
Mắt và tai ta kém hơn ta nghĩ
Một phân tích tổng hợp năm 2024 gộp 56 nghiên cứu với 86.155 người tham gia. Độ chính xác chung khi nhận diện nội dung giả do AI tạo là 55,54%, không cao hơn đoán mò một cách có ý nghĩa thống kê.
Theo từng loại, con số là 62,08% với âm thanh, 57,31% với video, 53,16% với ảnh và 52,00% với văn bản. Một thí nghiệm riêng về giọng nói trên 529 người cho kết quả cao hơn, 73%, nhưng việc cho nghe mẫu trước chỉ cải thiện rất ít.
Trông vào máy cũng chưa yên tâm được. Năm 2023, OpenAI gỡ công cụ phát hiện văn bản AI của chính mình vì độ chính xác thấp: nó chỉ nhận ra 26% văn bản do AI viết.
Phân tích tổng hợp cũng có một tin vui: khi được hỗ trợ, chẳng hạn luyện tập có phản hồi hoặc có AI trợ giúp, độ chính xác tăng lên 65,14%. Khá hơn, nhưng cứ ba lần vẫn sai khoảng một lần.
Ảnh giả có trước AI cả trăm năm
Năm 1917, hai chị em họ Elsie Wright và Frances Griffiths ở Cottingley, nước Anh, chụp ảnh mình bên những nàng tiên. Tiên là hình vẽ của Elsie, ghim xuống đất và lên cành cây bằng kim cài mũ.
Arthur Conan Doyle, cha đẻ của Sherlock Holmes, đã chọn tin và công bố các bức ảnh. Phải đến năm 1983, Elsie mới thừa nhận cả năm bức đều là giả.
Người viết ra vị thám tử lý trí nhất văn học vẫn tin, có lẽ vì ông muốn tin. Ảnh chưa bao giờ tự chứng minh được mình; tin một bức ảnh, xét cho cùng, là tin người đưa nó cho ta.
Thấy tận mắt vẫn có thể hiểu sai
Sách Lã Thị Xuân Thu chép rằng Khổng Tử và học trò từng bị kẹt giữa hai nước Trần và Thái, bảy ngày không có gì ăn. Nhan Hồi kiếm được ít gạo đem nấu. Cơm chưa chín, Khổng Tử nhìn thấy Nhan Hồi bốc cơm trong nồi cho vào miệng.
Ông vờ như không thấy. Khi cơm dọn lên, ông nói mình vừa mơ thấy tổ tiên và muốn dùng cơm này để cúng. Nhan Hồi thưa ngay: bụi than rơi vào nồi, bỏ đi thì phí, nên trò đã ăn chỗ cơm bẩn ấy.
“Thứ ta tin là mắt, mà mắt còn chưa đáng tin. Thứ ta cậy là lòng, mà lòng còn chưa đủ để cậy.”
Mắt Khổng Tử không nhìn sai: Nhan Hồi quả có bốc cơm ăn. Cái sai nằm ở kết luận ông rút ra từ điều mắt thấy. Sách này được soạn khoảng 240 năm sau khi Khổng Tử mất, nên hãy đọc câu chuyện như một bài học hơn là một sự kiện lịch sử.
Năm 1748, triết gia David Hume đưa ra một quy tắc cho tình thế ấy: “Người khôn ngoan cân niềm tin của mình theo bằng chứng.” Câu ấy không đòi ta phải chắc chắn tuyệt đối, chỉ đòi niềm tin mạnh hay yếu theo bằng chứng dày hay mỏng.
Nhưng nghi ngờ cũng có cái giá. Hai học giả luật Bobby Chesney và Danielle Citron gọi đó là “cổ tức của kẻ nói dối”: công chúng càng biết về đồ giả, kẻ làm sai càng dễ gạt bằng chứng thật đi và gọi nó là giả.
Thế nên “đừng tin gì cả” cũng không phải lời giải. Nghi ngờ tất cả cũng dễ dãi chẳng kém tin tất cả, và người được lợi lại chính là kẻ đang nói dối.
Cái được, cái mất và cái chưa biết
Lợi ích đã có bằng chứng. Trong một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science năm 2024, 2.190 người tin vào thuyết âm mưu đã trò chuyện với một mô hình AI đưa ra bằng chứng phản bác dành riêng cho từng người. Niềm tin của họ giảm khoảng 20%, và mức giảm còn nguyên sau hai tháng. Cùng một công nghệ tạo ra đồ giả cũng có thể giúp người ta rời bỏ điều sai.
Rủi ro đã có bằng chứng. Lừa đảo bằng giọng nói và hình ảnh giả là có thật. Vụ Arup và cảnh báo của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) mô tả cùng một thủ đoạn. Một rủi ro khó thấy hơn là người dân hoang mang không biết nội dung nào là thật, điều mà một báo cáo về các cuộc bầu cử ở Anh và châu Âu năm 2024 đã ghi nhận.
Điều chưa ai biết. Chính báo cáo đó cũng kết luận không có bằng chứng cho thấy nội dung giả do AI tạo đã ảnh hưởng đáng kể tới kết quả bầu cử. Tác hại ở quy mô xã hội vì thế vẫn là câu hỏi mở.
Chuẩn ghi nguồn gốc nội dung C2PA (Coalition for Content Provenance and Authenticity) đã có, cho phép gắn vào nội dung số thông tin về nguồn gốc và các lần chỉnh sửa. Chưa rõ nó sẽ được dùng rộng đến đâu.
Ba việc làm được ngay hôm nay
Cả ba việc đều theo một nguyên tắc: đừng cố phán xét thứ đang xem, hãy rời nó đi và kiểm tra ở nơi khác.
- Đọc ngang. Trong nghiên cứu của Sam Wineburg và Sarah McGrew, 10 người kiểm chứng chuyên nghiệp đánh giá trang web đúng hơn và nhanh hơn cả 10 tiến sĩ sử học lẫn 25 sinh viên Đại học Stanford. Họ rời trang sau một cái lướt nhanh, mở tab mới và xem nơi khác nói gì về nguồn đó.
- Gọi lại bằng kênh khác. Khi có cuộc gọi xin tiền gấp, hãy cúp máy. FBI khuyên tự tìm số của ngân hàng hay tổ chức vừa gọi đến rồi gọi thẳng vào số đó.
- Đặt mật khẩu gia đình. FBI khuyên mỗi gia đình thống nhất một từ hoặc cụm từ bí mật để xác nhận danh tính của nhau.
Những điều bài này không thể kết luận
- Lừa đảo bằng đồ giả gây ra bao nhiêu thiệt hại. Bài chưa tìm thấy số liệu tách riêng.
- Công cụ phát hiện ảnh và video giả hiện nay tốt đến đâu. Bài chỉ có một dữ kiện năm 2023 về văn bản.
- Con người năm 2026 nhận diện tốt hơn hay kém hơn. Các nghiên cứu được gộp đều làm từ năm 2024 trở về trước.
- Gọi lại và mật khẩu gia đình hiệu quả đến mức nào. Đây là khuyến cáo của cơ quan chức năng. Bài chưa tìm thấy nghiên cứu đo hiệu quả của chúng.
- AI có làm niềm tin trong xã hội xấu đi về lâu dài hay không. Bằng chứng hiện có chưa đủ để nói có hay không.